Tahtavi'nin ed-Dürrü'l-Muhtar Haşiyesi'nde İzlediği İlmî Metodoloji
المنهجية العلمية التي اتبعها الطحطاوي في حاشيته على الدر المختار

İslam fıkhı, çağlar boyunca bu İslam medeniyeti mensupları için yenilenen bir güç ve hareket kaynağı olmuştur ve olmaya da devam etmektedir. Hanefi mezhebinin âlimleri fıkıh ilminin oluşmasında başat rolü üstlenirken aynı zamanda zenginleşmesine büyük katkılarda bulunmuşlardır ki bu durum diğer mezhep fukahası tarafından da tasdik edilmiştir. Günümüze kadar olan süreçte Hanefîler, ayrıntılı ve kapsamlı fıkıh eserlerinin yanı sıra tefsirler, haşiyeler ve fetva kitapları yazmışlardır. Fakih Muhammed bin Abdullah Al-Tumartaşi'nin Tanviru'l-Ebsar ve Cemaatu'l-Bahar adlı eseri ile Şam Müftüsü Fakih Muhammed bin Ali Al-Haskafi'nin bu kitaba yazdığı el-Dürrü’l-Muhtar adlı şerh, bu literatüre katkı sağlayan seçkin eserlerdendir. Muhammed Emin İbn Abdeyn El- Dımaşkî'nin nazarında bu iki kitap, mezhebin doğruluğunun beyanı hususunda yazılmış eserlerin en iyisidir. Buna ek olarak, Ahmed ibn Muhammed Al-Tahtavi bu şerh üzerine değerli ve iyi araştırılmış bir haşiye yazmıştır. Bu haşiye, yazıldığı dönemdeki en iyi haşiyelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Ayrıca bu haşiye İbn Abidin tarafından benimsemiş ve Reddü’l-Muhtar isimli meşhur haşiyesinin en önemli kaynağını oluşurmuştur. Bu durum Tahtavi'nin kitabının incelenmesi ve onun ilmî metodolojisini daha yakından tanımayı önemli kılmaktadır. Bu bağlamda çalışmada, Tahtavi'nin izlediği fıkhî metodolojinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. 

Tahtavi'nin El-Dürrü’l-Muhtar'a yazdığı haşiyedeki metodolojisi üzerine henüz kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır. Dolayısıyla makalenin Tahtavi'nin üslubuna ışık tutmaya yönelik önemli bir girişim olacağının altı çizilmelidir. Tahtavi'nin eseri, Hanefi mezhebi açısından zengin bir içeriği olan güvenilir ve ölçülü fıkhi bir metindir.

Çalışmanın amacı, müellifin dil, akide, hadis ve fıkıh alanında yazarken benimsediği ilmî yaklaşımı ve takip ettiği yöntemi ortaya çıkarmak olacaktır. Bu amaca ulaşmak için öncelikle kaynak eser incelenmiş ve tümevarımcı bir metotla yazarın yöntemine ulaşılmaya çalışılmıştır. Daha sonra betimleyici-analitik bir yöntem izlenerek Tahtavi'nin kitaptaki yaklaşımını gösteren hususlar tespit edilmeye çalışılmıştır.

Ayrıca, Tahtavi'nin fıkıh usulündeki ihtilafları ele alış biçimi, eleştiri üslubu, rivayetler arasındaki tercih metodu, çelişkili görüşleri birleştirme ve uzlaştırma metodu ayrı ayrı araştırılmıştır.

Çalışmanın ana bulguları aşağıdaki gibi sıralanabilir:

Birincisi: Allame Tahtavi, esas olarak İbrahim bin Mustafa Al-Halebi'nin (ö. Hicri 1198) el-Dürrü’l-Muhtar hakkındaki yorumlarına dayanmış ve ondan geniş bir alıntı yapmış ve bunu kitabın başında belirtmiş ve vurgulamıştır. Tahtavi'nin bu konudaki beyanı ilmi dürüstlüğünün bir delilidir.

İkincisi: Tahtavi, daha sonra gelen müfessirlerin âdeti olduğu üzere, deyim özelliğine sahip kelimelerle ilgilenmekte, sınırlarını belirtmekte, tanımlarını yapmakta ve anlamlarını açıklığa kavuşturmakta ve deyimle ilgili belirsizlikleri ortadan kaldırmaktadır.

Üçüncüsü: Tahtavi’nin, sakin bir üslupla meseleleri tartıştığı, tartışma esnasında aklî ve naklî delillerle görüşünü desteklediği görülmektedir. Ayrıca zaman zaman fıkhın kapsamı dışında kalan kelâmî meselelere de temas etmiştir.

Dördüncüsü: Yazarın haşiyesi ağırlıklı olarak fıkhi yönle ilgilidir ve çoğu fıkıh kitabında olduğu gibi gerekmedikçe hadis konularına girmemiştir.

Beşincisi: Yazar, kendi mezhebindeki veya diğer mezheplerdeki birçok tartışmalı fıkhî görüşü, delilleriyle incelemiş, gerekçesini belirterek bir tercihte bulunmuştur.

Altıncısı: Yazar doğru temellendirilmemiş zayıf görüşleri eleştirmiş, bunlara dayanarak hüküm verilmesine karşı çıkmıştır. Dolayısıyla onun güçlü kendi görüşlerini belirtirken güçlü delillere dayandığı kaydedilebilir.

Yedincisi: Tahtavi, el-Dürrü’l-Muhtar'ın tashihinde açık bir çaba göstermiş ve iyi bir etki bırakmıştır. Zira o, kitabın müellifi Temraşi ve şarihi Haskafi'nin kitabın doğruluğunu açıklama, meselelerin şartlarını ve sınırlarını belirleme vb. hususlarda yaptıkları çalışmaları ikmal etmiştir.

Sekizincisi: Yazar kitabında bazı ibareleri düzeltmiş ve farklı fukahadan yapılan alıntıları aslına uygun bir şekilde yapmaya özen göstermiştir. Ayrıca, mezhebin kurallarına uygun olarak fıkhî tercihler yapmıştır.

Dokuzuncusu: Yazarın çaba sarf ettiği önemli konulardan biri de çelişkili gibi görünen ifadeleri uzlaştırmaktır. Bazen de ifadeleri değerlendirerek yeni bir kanaate ulaştığı görülmektedir.

Onuncusu: Tahtavi, incelediği metinleri tahkik ederek, ibareleri asıl kaynaklarından doğrulamıştır.

Eser üzerine yaptığımız bu araştırma neticesinde şu hususlar önerilebilir:

- Kitabın ilmî bir tahkikle yeniden basılması yerinde olacaktır.

- Halebi'nin ve Tahtavi'nin ed-Dürrü'l-Muhtar’a yazdıkları haşiyeler karşılaştırmalı olarak çalışılabilir.

- Tahtavi’nin haşiyesi ile İbn Abidin'in ed-Dürrü'l-Muhtar haşiyesi arasında ilmi bir karşılaştırma ve sistematik bir çalışma yapılabilir.